Το Τμήμα Εποπτείας Ο.Τ.Α. της Αποκεντρωμένης Διοίκησης Αττικής διέπεται από τα καθήκοντα και τις αρμοδιότητες οι οποίες πηγάζουν από τους νόμους 3852/2010 και 5314/2026 και από το πδ 135/2010 όπως αυτό τροποποιήθηκε με το άρθρο 12 του ν. 4915/2022 αναφορικά με τη διενέργεια ελέγχου νομιμότητας των πράξεων και παραλείψεων των αιρετών οργάνων διοίκησης των Ο.Τ.Α. και τον πειθαρχικό τους έλεγχο όπως αυτός ασκείται από τον Γραμματέα της Αποκεντρωμένης Διοίκησης Αττικής και μέχρι την σύσταση της Υπηρεσίας Γενικής Εποπτείας Νομιμότητας Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης και ειδικότερα την έναρξη λειτουργίας της οικείας Α’ Αυτοτελούς Υπηρεσίας Εποπτείας Ο.Τ.Α. όπως προβλέπεται στον νόμο 5314/2026.
Εποπτεία επί των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Ο.Τ.Α.) [1]
Σύμφωνα με το άρθρο 102 του Συντάγματος, ορίζεται ότι[2]: 1. Η διοίκηση των τοπικών υποθέσεων ανήκει στους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης πρώτου και δεύτερου βαθμού. Υπέρ των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης συντρέχει τεκμήριο αρμοδιότητας για τη διοίκηση των τοπικών υποθέσεων. Νόμος καθορίζει το εύρος και τις κατηγορίες των τοπικών υποθέσεων, καθώς και την κατανομή τους στους επί μέρους βαθμούς. Με νόμο μπορεί να ανατίθεται στους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης η άσκηση αρμοδιοτήτων που συνιστούν αποστολή του Κράτους. 2. Οι οργανισμοί τοπικής αυτοδιοίκησης έχουν διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια. Οι αρχές τους εκλέγονται με καθολική και μυστική ψηφοφορία, όπως νόμος ορίζει. 3. Με νόμο μπορεί να προβλέπονται για την εκτέλεση έργων ή την παροχή υπηρεσιών ή την άσκηση αρμοδιοτήτων των οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης αναγκαστικοί ή εκούσιοι σύνδεσμοι οργανισμών τοπικής αυτοδιοίκησης που διοικούνται από αιρετά όργανα. 4. Το Κράτος ασκεί στους οργανισμούς τοπικής αυτοδιοίκησης εποπτεία που συνίσταται αποκλειστικά σε έλεγχο νομιμότητας και δεν επιτρέπεται να εμποδίζει την πρωτοβουλία και την ελεύθερη δράση τους. Ο έλεγχος νομιμότητας ασκείται, όπως νόμος ορίζει. Πειθαρχικές ποινές στα αιρετά όργανα της τοπικής αυτοδιοίκησης, εκτός από τις περιπτώσεις που συνεπάγονται αυτοδικαίως έκπτωση ή αργία, επιβάλλονται μόνο ύστερα από σύμφωνη γνώμη συμβουλίου που αποτελείται κατά πλειοψηφία από τακτικούς δικαστές, όπως νόμος ορίζει.
Η Αποκεντρωμένη Διοίκηση Αττικής (εφεξής Απ.Δ.Α.) μέχρι την έναρξη λειτουργίας της Υπηρεσίας Γενικής Εποπτείας Νομιμότητας Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης[3] η οποία προβλέπεται στο βιβλίο πέμπτο του ν. 5314/2026 [4] (βλ. άρ. 659 επ.), ασκεί τις αρμοδιότητες της Αυτοτελούς Υπηρεσίας Εποπτείας Ο.Τ.Α.[5]. Ειδικότερα, το Τμήμα Εποπτείας Ο.Τ.Α. της Απ.Δ.Α. ασκώντας τις αρμοδιότητες του ανωτέρω νόμου, του πδ 135/2010 και του άρθρου 12 του ν. 4915/2022 διενεργεί έλεγχο νομιμότητας[6] και πειθαρχικό έλεγχο[7] των αιρετών οργάνων διοίκησης των Ο.Τ.Α. σύμφωνα με τα όσα ορίζουν οι διατάξεις των νόμων 5314/2026 και 3852/2010.
Κατά τις κείμενες διατάξεις της παρ. 3 του άρθρου 689 του ν. 5314/2026: «Ο έλεγχος νομιμότητας δεν επιτρέπεται να εμποδίζει την πρωτοβουλία και την ελεύθερη δράση του οργάνου, ούτε να υπεισέρχεται σε κρίσεις για τη σκοπιμότητά της ή να θίγει τη διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια των δήμων, των περιφερειών και των νομικών προσώπων αυτών».
Το Τμήμα Εποπτείας Ο.Τ.Α. της Απ.Δ.Α. δεν έχει αρμοδιότητα να ελέγχει οριζόντια όλα τα ζητήματα τα οποία αφορούν τους Δήμους, την Περιφέρεια Αττικής και τα νομικά τους πρόσωπα αλλά οι αρμοδιότητές του ορίζονται ρητά και περιοριστικά στις προαναφερθείσες διατάξεις. Συγκεκριμένα, οι πράξεις/αποφάσεις των συλλογικών οργάνων των Ο.Τ.Α. και των νομικών τους προσώπων οι οποίες αναφέρονται ρητά και περιοριστικά στο άρθρο 225 του ν. 3852/2010[8], αποστέλλονται υποχρεωτικά στον Γραμματέα της Απ.Δ.Α., ο οποίος ελέγχει τη νομιμότητά τους μέσα σε αποκλειστική προθεσμία τριάντα (30) ημερών από την περιέλευσή τους και εκδίδει υποχρεωτικά ειδική πράξη, ενώ με την παρ. 1 του άρθρου 226 του ν. 3852/2010 ο Γραμματέας μπορεί αυτεπαγγέλτως να ακυρώσει οποιαδήποτε απόφαση των συλλογικών ή μονομελών οργάνων των δήμων, των περιφερειών, των νομικών προσώπων αυτών, καθώς και των συνδέσμων τους, για λόγους νομιμότητας, μέσα σε προθεσμία δύο (2) μηνών αφότου η απόφαση έχει δημοσιευτεί ή εκδοθεί. Σύμφωνα δε με τις κείμενες διατάξεις του άρθρου 227 του ν. 3852/2010: 1. Οποιοσδήποτε έχει έννομο συμφέρον μπορεί να προσβάλει τις αποφάσεις των συλλογικών ή μονομελών οργάνων των δήμων, των περιφερειών, των νομικών προσώπων αυτών, καθώς και των συνδέσμων τους, για λόγους νομιμότητας, ενώπιον του Επόπτη Ο.Τ.Α., μέσα σε προθεσμία δεκαπέντε (15) ημερών από τη δημοσίευση της απόφασης ή την ανάρτησή της στο διαδίκτυο ή από την κοινοποίησή της ή αφότου έλαβε πλήρη γνώση αυτής. Ατομικές πράξεις κοινοποιούνται στον ενδιαφερόμενο με απόδειξη παραλαβής και αναφέρουν υποχρεωτικά ότι κατ’ αυτών χωρεί ειδική προσφυγή για λόγους νομιμότητας ενώπιον του Επόπτη Ο.Τ.Α. μέσα σε προθεσμία δεκαπέντε (15) ημερών. 2. Προσφυγή επιτρέπεται και κατά παράλειψης οφειλόμενης νόμιμης ενέργειας των οργάνων της προηγούμενης παραγράφου. Στην περίπτωση αυτή η προσφυγή ασκείται εντός δεκαπέντε (15) ημερών από την παρέλευση άπρακτης της ειδικής προθεσμίας που τυχόν τάσσει ο νόμος για την έκδοση της οικείας πράξης, διαφορετικά μετά την παρέλευση τριμήνου από την υποβολή της σχετικής αίτησης του ενδιαφερομένου. […] 5. Ο Επόπτης Ο.Τ.Α. αποφαίνεται επί της προσφυγής μέσα σε αποκλειστική προθεσμία δύο (2) μηνών από την υποβολή της […].
Η εξέταση αυτών των αντικειμένων δεν συνεπάγεται κατ’ επέκταση την αρμοδιότητα της Απ.Δ.Α. να επιλύει κατά τρόπο οριστικό και τελεσίδικο νομικά ζητήματα τα οποία ανακύπτουν κατά την εφαρμογή της νομοθεσίας και διαπιστώνονται εκτός του πλαισίου των ανωτέρω αφορμών – άρθρων.
Εξάλλου, κατά την άσκηση των αρμοδιοτήτων του, το Τμήμα Εποπτείας Ο.Τ.Α. της Απ.Δ.Α. δεν υποκαθιστά τις ουσιαστικές ή τεχνικές κρίσεις που εξέφεραν τα εποπτευόμενα αιρετά διοικητικά όργανα διοίκησης, αλλά περιορίζεται στον έλεγχο νομιμότητας αυτών το περιεχόμενο του οποίου ρυθμίζεται στο άρθρο 689 του ν. 5314/2026, ήτοι εξετάζονται οι όροι της εξωτερικής νομιμότητας της πράξης[9], η εσωτερική νομιμότητα της πράξης[10] και η κατάχρηση εξουσίας.
Επίσης, αξίζει να σημειωθεί ότι με τις συνταγματικές διατάξεις του άρθρου 102 του Συντάγματος δεν καθιερώνεται αυτονομία υπέρ των Ο.Τ.Α., δηλαδή εξουσία αυτοτελούς θέσπισης κανόνων δικαίου, αλλά διασφαλίζεται μόνον η αυτοδιοίκησή τους, ήτοι η εξουσία των οργανισμών αυτών να αποφασίζουν με τα όργανά τους για τις τοπικές υποθέσεις ή για τις κρατικές υποθέσεις που κατ’ εξαίρεση έχουν ανατεθεί σε αυτούς από το νόμο, η οποία ασκείται μέσα στο πλαίσιο των γενικών κανόνων που διέπουν την οργάνωση και λειτουργία των Ο.Τ.Α. και θεσπίζονται από το νομοθέτη ή την κανονιστικώς δρώσα Διοίκηση[11].
Επιπρόσθετα, με το άρθρο 27 του ν. 2690/1999 (ΚΔΔ) θεσπίζεται η δυνατότητα της απρόθεσμης “αναφοράς” η οποία λειτουργεί υπέρ του ενδιαφερόμενου παραπληρωματικά, δηλαδή μπορεί να υποβάλλεται από αυτόν, μόνο εάν δεν είναι δυνατή η άσκηση, σύμφωνα με τα άρθρα 24 έως 26 του ΚΔΔ διοικητικής προσφυγής. Ο ενδιαφερόμενος, του οποίου θίγονται τα συμφέροντα, μπορεί να αιτηθεί την επανόρθωση ή την ανατροπή της υλικής ή ηθικής βλάβης που προκλήθηκε από ενέργεια ή παράλειψη της διοίκησης[12].
Κατά συνέπεια, δεν πρέπει να συγχέεται η “αναφορά” του άρθρου 27 του νόμου 2690/1999 με την “ειδική διοικητική προσφυγή” του άρθρου 227 του νόμου 3852/2010, όπως επίσης είναι ξεκάθαρο από τη διάταξη του άρθρου 27 του ΚΔΔ ότι δεν μπορούν να ασκηθούν μαζί εφόσον αφορούν την ίδια διοικητική διαφορά, δηλαδή αν μπορεί να ασκηθεί η δεύτερη (ειδική διοικητική προσφυγή) δεν μπορεί να ασκηθεί η πρώτη (αναφορά).
Εξάλλου, σύμφωνα με την παρ. 1 του άρθρου 661 του ν. 5314/2026, κατά την άσκηση του ελέγχου νομιμότητας από την Υπηρεσία Γενικής Εποπτείας Νομιμότητας Ο.Τ.Α. (και σε μεταβατικό στάδιο κατά την παρ. 6 του άρθρου 727 του ν. 5314/2026 από τον Γραμματέα της Απ.Δ.Α.), ο κατά περίπτωση καθ’ ύλην αρμόδιος δημόσιος φορέας δεν αποξενώνεται από τις αρμοδιότητές του.
Συμπερασματικά, η έννοια της κρατικής εποπτείας επί των Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης (Ο.Τ.Α.) δεν αποτελεί μία αόριστη, γενική ή απλώς φιλολογική έννοια, η οποία θα μπορούσε να ερμηνευθεί ή/και να εκληφθεί ως έκφραση μιας γενικής εξουσίας διαφύλαξης, επιτήρησης ή διοικητικής επίβλεψης του Κράτους επί του συνόλου της δράσης και λειτουργίας των Ο.Τ.Α. Δεν συνιστά, επομένως, μία γενική και απεριόριστη δυνατότητα κρατικής παρέμβασης «επί παντός επιστητού», ούτε μπορεί να νοηθεί ως σχέση γενικής διοικητικής κηδεμονίας ή ιεραρχικής υπαγωγής της τοπικής αυτοδιοίκησης προς την κεντρική διοίκηση. Αντιθέτως, πρόκειται για ειδικά θεσμοθετημένη και νομικά οριοθετημένη αρμοδιότητα, η οποία ασκείται αποκλειστικά εντός του πλαισίου, υπό τις προϋποθέσεις και με τα μέσα τα οποία προβλέπει ο νόμος, με σεβασμό στη συνταγματικώς κατοχυρωμένη διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια των Ο.Τ.Α. και στην αρχή της νομιμότητας.
Ως εκ τούτου, η κρατική εποπτεία νοείται και εφαρμόζεται μόνον όπως αυτή προσδιορίζεται από τις εκάστοτε ισχύουσες νομοθετικές διατάξεις και, ειδικότερα, από τις διατάξεις του Βιβλίου Πέμπτου του ν. 5314/2026 (βλ. άρθρο 659 επ.) και των άρθρων 225, 226, 227, 230, 231, 233, 234, 236, 236Α, 237, 238 του ν. 3852/2010[13]. Το περιεχόμενο, η έκταση, τα όργανα, τα όρια, η διαδικασία και τα επιτρεπόμενα μέσα άσκησης της εποπτείας δεν μπορούν να συναχθούν από μία γενική και αφηρημένη αντίληψη περί κρατικού ελέγχου των Ο.Τ.Α., αλλά προκύπτουν αποκλειστικά από το συγκεκριμένο νομοθετικό πλαίσιο το οποίο διέπει τον θεσμό. Κατ’ ακολουθία, κάθε πράξη, ενέργεια ή έλεγχος που ασκείται στο πλαίσιο της κρατικής εποπτείας πρέπει να ερείδεται σε συγκεκριμένη νομοθετική εξουσιοδότηση και να παραμένει εντός των ορίων που αυτή θέτει, ώστε η εποπτεία να λειτουργεί ως θεσμικά προσδιορισμένος μηχανισμός ελέγχου της νομιμότητας και όχι ως γενική εξουσία κρατικής επιτήρησης της τοπικής αυτοδιοίκησης.
Εν κατακλείδι και συνδυαστικά όλων των ανωτέρω συνάγεται ότι ο έλεγχος νομιμότητας τον οποίο ασκεί το Τμήμα Εποπτείας Ο.Τ.Α. της Απ.Δ.Α. είναι άσκηση αρμοδιότητας με συγκεκριμένα νομοθετικά όρια και δεν αποτελεί έκφανση γενικής κρατικής διοικητικής επιτήρησης των Ο.Τ.Α. Συνεπώς, οι απλές αναφορές – “καταγγελίες” για πραγματικές καταστάσεις ή υλικές παραλείψεις των υπηρεσιακών υπαλλήλων πχ πολεοδομικού χαρακτήρα (λχ για ενέργειες ή/και παραλείψεις Υ.ΔΟΜ.), για απορρίμματα (λχ για κάδους, λύματα, απόβλητα κλπ), για στάθμευση οχημάτων, για ζώα συντροφιάς, για διαφημιστικές πινακίδες, για συμβάσεις και λοιπά θέματα τα οποία δεν αφορούν τη νομιμότητα αποφάσεων/πράξεων ή την παράλειψη νόμιμων οφειλόμενων ενεργειών αιρετών οργάνων της τοπικής αυτοδιοίκησης δεν υπάγονται κατ’ αρχήν στην αρμοδιότητα του Τμήματος Εποπτείας Ο.Τ.Α. της Απ.Δ.Α.[14] και δεν είναι εφικτό να εξεταστούν[15]. Ο πολίτης μπορεί να απευθύνεται, πέραν της δυνατότητας που έχει να προσφεύγει στις εισαγγελικές και δικαστικές αρχές, για την υποβολή των αναφορών/”καταγγελιών” του και τη διενέργεια συγκεκριμένων ελέγχων για τις πράξεις ή παραλείψεις της διοίκησης, στους κάτωθι φορείς: Α) Στον αρμόδιο Αντιδήμαρχο ή/και Αντιπεριφερειάρχη αναλόγως το τιθέμενο ζήτημα και αν αυτό αφορά Δήμο ή Περιφέρεια, στον Γενικό Γραμματέα του Ο.Τ.Α. όπως και στον Δήμαρχο – Περιφερειάρχη αναλόγως, Β) στον Συμπαραστάτη του δημότη και της επιχείρησης ή στον περιφερειακό Συμπαραστάτη του πολίτη και της επιχείρησης, εφόσον έχει συσταθεί στον εκάστοτε ΟΤΑ, σύμφωνα με όσα ορίζουν οι διατάξεις του άρθρου 152 του ν. 5314/2026, Γ) στην Ανεξάρτητη Αρχή «Συνήγορος του Πολίτη» (https://www.synigoros.gr/el/anafora/ipovoli-anaforas), Δ) στην Εθνική Αρχή Διαφάνειας (https://aead.gr/submit-complaint) και Ε) σε άλλες Αρχές και Υπηρεσίες οι οποίες αναλόγως το αντικείμενο της αναφοράς έχουν αρμοδιότητα να επιλαμβάνονται (πχ Υπουργεία, Γενικές Γραμματείες, Ανεξάρτητες Αρχές κλπ).
[1] Τελευταία ενημέρωση: 25.09.2026.
[2] Η έμφαση και οι υπογραμμίσεις σε όλο το κείμενο εκ του συντάκτη και όχι εκ των διατάξεων.
[3] Αποστολή της Υπηρεσίας σύμφωνα με την παρ. 2 του άρθρου 659 του ν. 5314-2026 είναι: α) Ο έλεγχος νομιμότητας των πράξεων και παραλείψεων οφειλόμενης νόμιμης ενέργειας, αα) των οργάνων του άρθρου 108, περί αιρετών οργάνων διοίκησης δήμων και περιφερειών και αιρετών οργάνων ενδοδημοτικής αποκέντρωσης, αβ) των αντιδημάρχων, αντιπεριφερειαρχών και αναπληρωτών περιφερειαρχών, καθώς και αγ) των οργάνων διοίκησης των νομικών προσώπων τοπικής αυτοδιοίκησης του άρθρου 186, περί ορισμών, πλην της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδας, της Ένωσης Περιφερειών και των Περιφερειακών Ενώσεων Δήμων, με την επιφύλαξη της παρ. 5 του άρθρου 43Α του π.δ. 75/2011 (Α’ 182), περί του οικονομικού έτους, του προϋπολογισμού και απολογισμού. β) Ο πειθαρχικός έλεγχος και η επιβολή των διοικητικών μέτρων της έκπτωσης και της αργίας στους δημάρχους, περιφερειάρχες, δημοτικούς και περιφερειακούς συμβούλους, εκπροσώπους δημοτικών κοινοτήτων, μέλη συμβουλίων δημοτικών κοινοτήτων, καθώς και στα όργανα διοίκησης των νομικών προσώπων τοπικής αυτοδιοίκησης του άρθρου 186 περί ορισμών, πλην της Κεντρικής Ένωσης Δήμων Ελλάδας, της Ένωσης Περιφερειών και των Περιφερειακών Ενώσεων Δήμων. γ) Η παύση των οργάνων του άρθρου 723, περί παύσης αιρετών οργάνων δήμων και περιφερειών.
[4] Όπου γίνεται στο παρόν έγγραφο αναφορά σε διατάξεις κανόνων αναγκαστικού δικαίου, προκειμένου να αποτραπεί η επανάληψη της φράσης «όπως ισχύει» με την οποία δηλώνεται η γνήσια παραπομπή στις διατάξεις όπως αυτές τροποποιούνται και ισχύουν, θα νοούνται με την έννοια όπως ισχύουν κάθε φορά.
[5] Της Αυτοτελούς Υπηρεσίας Εποπτείας Ο.Τ.Α. όπως αρχικά είχε προβλεφθεί βάσει του άρθρου 215 του ν. 3852/2010 και του Ελεγκτή Νομιμότητας όπως αρχικά είχε προβλεφθεί βάσει του άρθρου 216 του ν. 3852/2010 και έπειτα μετονομαστεί από το άρθρο 110 του ν. 4555/2018 σε Επόπτη Ο.Τ.Α.
[6] Μεταβατικά μέχρι την έκδοση της διαπιστωτικής απόφασης της παρ. 1 του άρθρου 685 του ν. 5314/2026 από τον Υπουργό Εσωτερικών, ο έλεγχος νομιμότητας των πράξεων των Ο.Τ.Α. όπως αναφέρουν οι διατάξεις του άρθρου 727, συνεχίζει να ασκείται σύμφωνα με τα οριζόμενα των διατάξεων των άρθρων 225, 226, των παρ. 1 έως 5 του άρθρου 227 καθώς και των άρθρων 230 και 231 του ν. 3852/2010, από τον Γραμματέα της οικείας αποκεντρωμένης διοίκησης, τις Ειδικές Επιτροπές του άρθρου 152 του Κώδικα Δήμων και Κοινοτήτων (ν. 3463/2006, Α’ 114), καθώς και τις Επιτροπές Ελέγχου των Πράξεων του άρθρου 68 του Κώδικα Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης (π.δ. 30/1996, Α’ 21), με παράταση της θητείας των μελών τους, μέχρι την κατάργησή τους, με την απόφαση της περ. β).
[7] Μεταβατικά και μέχρι την έκδοση της διαπιστωτικής απόφασης της παρ. 1 του άρθρου 685 για την έναρξη λειτουργίας της Υπηρεσίας Γενικής Εποπτείας Νομιμότητας Ο.Τ.Α., ο πειθαρχικός έλεγχος συνεχίζει να ασκείται σύμφωνα με τα άρθρα 233, 234 και 238 του ν. 3852/2010 από τον Γραμματέα της οικείας αποκεντρωμένης διοίκησης και τα πειθαρχικά συμβούλια, με παράταση της θητείας των μελών τους, μέχρι την κατάργησή τους με την απόφαση της περ. β).
[8] Συμπεριλαμβανομένων και των προϋπολογισμών και των αναμορφώσεών τους (βλ. την παρ. 1 του άρθρου 727 του ν. 5314/2026 όπως τροποποιήθηκε από το άρθρο 119 του ν. 5331/2026. Βλ. και σχετικό κείμενο στην ιστοσελίδα της Απ.Δ.Α. αναφορικά με τον έλεγχο νομιμότητας).
[9] Γίνεται έλεγχος ως προς την αρμοδιότητα του οργάνου και τη διαδικασία έκδοσης της πράξης.
[10] Ελέγχεται: α) Η συμμόρφωση με το ισχύον νομοθετικό και κανονιστικό πλαίσιο, δηλαδή αν πραγματοποιήθηκε ορθή νομική υπαγωγή των πραγματικών περιστατικών στα οποία στηρίχθηκε το όργανο για να εκδώσει την πράξη, β) η ύπαρξη πλήρους αιτιολογίας εφόσον απαιτείται και γ) η υπέρβαση των άκρων ορίων της διακριτικής ευχέρειας του οργάνου που εξέδωσε την διοικητική πράξη.
[11] Βλ. ΣτΕ 1716/2014, όπως και ΣΕ 4077, 389/2009,1809/1983 Ολομ. κλπ.
[12] Βλ. ενδεικτικά και Χαρά Καύκα, Άρθρο 10, στο Σύνταγμα – Ερμηνεία κατ’ άρθρο, επιμέλεια Σ. Βλαχόπουλος, Ξ. Κοντιάδης, Γ. Τασόπουλος, 2023.
[13] Τα άρθρα του ν. 3852/2010 εφαρμόζονται σήμερα στο μέτρο και για τις περιπτώσεις που διατηρούνται μεταβατικά από το άρθρο 727 του ν. 5314/2026.
[14] Το κριτήριο είναι η φύση της συγκεκριμένης πράξης ή παράλειψης και η υπαγωγή της στο εκάστοτε προβλεπόμενο καθεστώς εποπτικού ελέγχου.
[15] Βλ. και σχετικό κείμενο στην ιστοσελίδα της Απ.Δ.Α. αναφορικά με τον έλεγχο νομιμότητας , ήτοι τον υποχρεωτικό έλεγχο (βλ. άρ. 225 του ν. 3852/2010 σε συνδυασμό με το άρθρο 727 του ν. 5314/2026 ο οποίος πραγματοποιείται μέσα σε αποκλειστική προθεσμία τριάντα ημερών από την περιέλευσή της στο αρμόδιο για τον έλεγχο όργανο), τον αυτεπάγγελτο έλεγχο (βλ. άρ. 226 του ν. 3852/2010 σε συνδυασμό με το άρθρο 727 του ν. 5314/2026 ο οποίος πραγματοποιείται εντός δύο μηνών αφότου η απόφαση έχει δημοσιευτεί ή εκδοθεί) και τον έλεγχο νομιμότητας μέσω ειδικής διοικητικής προσφυγής όπως ορίζεται στο άρθρο 227 του ν. 3852/2010 σε συνδυασμό με το άρθρο 727 του ν. 5314/2026.
Έλεγχος νομιμότητας επί των Ο.Τ.Α. και των νομικών προσώπων τους[1]
Η Αποκεντρωμένη Διοίκηση Αττική (εφεξής Απ.Δ.Α.) μέχρι την έναρξη λειτουργίας της Υπηρεσίας Γενικής Εποπτείας Νομιμότητας Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης[2] η οποία προβλέπεται στο βιβλίο πέμπτο του ν. 5314/2026[3] (βλ. άρ. 659 επ.), ασκεί τις αρμοδιότητες της Αυτοτελούς Υπηρεσίας Εποπτείας Ο.Τ.Α.[4]. Ειδικότερα, το Τμήμα Εποπτείας Ο.Τ.Α. της Απ.Δ.Α. ασκώντας τις αρμοδιότητες του ανωτέρω νόμου, του πδ 135/2010 και του άρθρου 12 του ν. 4915/2022 διενεργεί έλεγχο νομιμότητας και πειθαρχικό έλεγχο των αιρετών οργάνων διοίκησης των Ο.Τ.Α. σύμφωνα με τα όσα ορίζουν οι διατάξεις των νόμων 5314/2026 και 3852/2010.
Ειδικότερα, μέχρι την έκδοση της διαπιστωτικής απόφασης της παρ. 1 του άρθρου 685 του ν. 5314/2026 από τον Υπουργό Εσωτερικών, ο έλεγχος νομιμότητας των πράξεων των Ο.Τ.Α. όπως αναφέρουν οι διατάξεις του άρθρου 727, συνεχίζει να ασκείται σύμφωνα με τα οριζόμενα των διατάξεων των άρθρων 225, 226, των παρ. 1 έως 5 του άρθρου 227 καθώς και των άρθρων 230 και 231 του ν. 3852/2010, από τον Γραμματέα της οικείας αποκεντρωμένης διοίκησης, τις Ειδικές Επιτροπές του άρθρου 152 του Κώδικα Δήμων και Κοινοτήτων (ν. 3463/2006, Α’ 114), καθώς και τις Επιτροπές Ελέγχου των Πράξεων του άρθρου 68 του Κώδικα Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης (π.δ. 30/1996, Α’ 21), με παράταση της θητείας των μελών τους, μέχρι την κατάργησή τους, με την απόφαση της περ. β).
Κατά τις κείμενες διατάξεις δε της παρ. 3 του άρθρου 689 του ν. 5314/2026: «Ο έλεγχος νομιμότητας δεν επιτρέπεται να εμποδίζει την πρωτοβουλία και την ελεύθερη δράση του οργάνου, ούτε να υπεισέρχεται σε κρίσεις για τη σκοπιμότητά της ή να θίγει τη διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια των δήμων, των περιφερειών και των νομικών προσώπων αυτών».
Μέχρι την έναρξη λειτουργίας της Υπηρεσίας Γενικής Εποπτείας Νομιμότητας Οργανισμών Τοπικής Αυτοδιοίκησης (όπως αυτή προβλέπεται στο ν. 5314/2026) οι αποφάσεις των αιρετών συλλογικών οργάνων των Ο.Τ.Α. της Αττικής και των νομικών τους προσώπων δημοσίου δικαίου[5] οι οποίες αφορούν:
α) ρυθμίσεις κανονιστικού περιεχομένου,
β) (βα) την ανάθεση συμβάσεων μελετών, παροχής τεχνικών και λοιπών συναφών επιστημονικών υπηρεσιών, προμήθειας αγαθών και παροχής γενικών υπηρεσιών η εκτιμώμενη αξία των οποίων υπερβαίνει το ποσό των τριάντα χιλιάδων (30.000) ευρώ χωρίς Φ.Π.Α. και μέχρι το ποσό των τριακοσίων χιλιάδων (300.000) ευρώ χωρίς Φ.Π.Α., (ββ) την ανάθεση συμβάσεων έργων και υπηρεσιών, οι οποίες εμπίπτουν στο πεδίο εφαρμογής των άρθρων 107 έως 110 του ν. 4412/2016 (Α’ 147), η εκτιμώμενη αξία των οποίων υπερβαίνει το ποσό των εξήντα χιλιάδων (60.000) ευρώ χωρίς Φ.Π.Α. και μέχρι το ποσό των τριακοσίων χιλιάδων (300.000) ευρώ χωρίς Φ.Π.Α., (βγ) την ανάθεση συμβάσεων, ανεξαρτήτως είδους αυτών, που συγχρηματοδοτούνται από ενωσιακούς πόρους, η εκτιμώμενη αξία των οποίων δεν υπερβαίνει το ποσό των πέντε εκατομμυρίων (5.000.000) ευρώ χωρίς Φ.Π.Α.,
γ) την αγορά και εκποίηση, λόγω πώλησης ή δωρεάς κατά κυριότητα, ακινήτων,
δ) την κήρυξη αναγκαστικών απαλλοτριώσεων,
ε) τη μίσθωση ακινήτων από τρίτους,
στ) τη σύναψη δανείων,
ζ) την ίδρυση πάσης φύσεως νομικών προσώπων, τη συμμετοχή σε υφιστάμενα νομικά πρόσωπα, καθώς και τη λύση και τη θέση σε εκκαθάριση νομικών προσώπων,
η) τη σύναψη πάσης φύσεως προγραμματικών συμβάσεων η προϋπολογιζόμενη δαπάνη, των οποίων δεν υπερβαίνει το ποσό των τριακοσίων χιλιάδων (300.000) ευρώ χωρίς Φ.Π.Α. και
θ) τη διεξαγωγή δημοτικού ή περιφερειακού δημοψηφίσματος,
ι) τους προϋπολογισμούς και της αναμορφώσεις αυτών[6]
αποστέλλονται υποχρεωτικά στο Γραμματέα της Απ.Δ.Α., ο οποίος ελέγχει τη νομιμότητα της απόφασης μέσα σε αποκλειστική προθεσμία τριάντα (30) ημερών από την περιέλευσή της (εφόσον διαπιστωθεί η πληρότητα του διοικητικού φακέλου) και εκδίδει υποχρεωτικά ειδική πράξη (βλ. άρθ. 225 του ν. 3852/2010). Οι εν λόγω αποφάσεις διαβιβάζονται συνοδευόμενες από τα έγγραφα στοιχεία τα οποία είναι αναγκαία για τη νόμιμη έκδοσή της, μέσα σε προθεσμία δεκαπέντε (15) ημερών από τη συνεδρίαση του συλλογικού οργάνου. Περαιτέρω, οι Ο.Τ.Α., τα νομικά τους πρόσωπα και οι Σύνδεσμοι, υποχρεούνται να διαβιβάζουν αμελλητί κάθε επιπλέον στοιχείο το οποίο ζητείται από το Γραμματέα της Αποκεντρωμένης Διοίκησης (βλ. την παρ. 1 του άρ. 231 του ν. 3852/2010).
Σύμφωνα με τις κείμενες διατάξεις της παρ. 1 του άρθρου 226 του ν. 3852/2010 ο Γραμματέας της Απ.Δ.Α. μπορεί αυτεπαγγέλτως να ακυρώσει οποιαδήποτε απόφαση των αιρετών συλλογικών ή μονομελών οργάνων των δήμων, των περιφερειών, των νομικών προσώπων αυτών, καθώς και των Συνδέσμων τους, για λόγους νομιμότητας, μέσα σε προθεσμία δύο (2) μηνών αφότου η απόφαση έχει δημοσιευτεί ή εκδοθεί. Οι Ο.Τ.Α., τα νομικά τους πρόσωπα και οι Σύνδεσμοι, υποχρεούνται να παρέχουν αμελλητί κάθε επιπλέον στοιχείο το οποίο ζητείται από το Γραμματέα της Αποκεντρωμένης Διοίκησης (βλ. την παρ. 2 του άρ. 226 και την παρ. 1 του άρ. 231 του ν. 3852/2010).
Σύμφωνα με την παρ. 1 του άρθρου 227 του ν. 3852/2010: «1. Οποιοσδήποτε έχει έννομο συμφέρον μπορεί να προσβάλει τις αποφάσεις των συλλογικών ή μονομελών οργάνων των δήμων, των περιφερειών, των νομικών προσώπων αυτών, καθώς και των συνδέσμων τους, για λόγους νομιμότητας, ενώπιον του Επόπτη Ο.Τ.Α., μέσα σε προθεσμία δεκαπέντε (15) ημερών από τη δημοσίευση της απόφασης ή την ανάρτησή της στο διαδίκτυο ή από την κοινοποίησή της ή αφότου έλαβε πλήρη γνώση αυτής. Ατομικές πράξεις κοινοποιούνται στον ενδιαφερόμενο με απόδειξη παραλαβής και αναφέρουν υποχρεωτικά ότι κατ’ αυτών χωρεί ειδική προσφυγή για λόγους νομιμότητας ενώπιον του Επόπτη Ο.Τ.Α. μέσα σε προθεσμία δεκαπέντε (15) ημερών. 2. Προσφυγή επιτρέπεται και κατά παράλειψης οφειλόμενης νόμιμης ενέργειας των οργάνων της προηγούμενης παραγράφου. Στην περίπτωση αυτή η προσφυγή ασκείται εντός δεκαπέντε (15) ημερών από την παρέλευση άπρακτης της ειδικής προθεσμίας που τυχόν τάσσει ο νόμος για την έκδοση της οικείας πράξης, διαφορετικά μετά την παρέλευση τριμήνου από την υποβολή της σχετικής αίτησης του ενδιαφερομένου […]. 4. Δικαίωμα για την άσκηση της ειδικής διοικητικής προσφυγής τεκμαίρεται ότι έχουν όλοι οι αιρετοί του οικείου δήμου ή περιφέρειας, ανεξάρτητα από το εάν έλαβαν μέρος στη συνεδρίαση κατά την οποία ελήφθη η προσβαλλόμενη απόφαση, εφόσον δεν την υπερψήφισαν. Δικαίωμα έχουν ομοίως οι συνδικαλιστικές οργανώσεις εργαζομένων στην Τοπική Αυτοδιοίκηση πρώτου ή δεύτερου βαθμού, καθώς και νομικά πρόσωπα μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα, που επιδιώκουν σύμφωνα με το καταστατικό τους περιβαλλοντικούς, πολιτιστικούς και εν γένει κοινωνικούς σκοπούς. 5. Ο Επόπτης Ο.Τ.Α. αποφαίνεται επί της προσφυγής μέσα σε αποκλειστική προθεσμία δύο (2) μηνών από την υποβολή της. Αν παρέλθει η ανωτέρω προθεσμία χωρίς να εκδοθεί απόφαση θεωρείται ότι η προσφυγή έχει σιωπηρώς απορριφθεί […][7]».
Μέχρι την έκδοση της διαπιστωτικής απόφασης της παρ. 1 του άρθρου 685 για την έναρξη λειτουργίας της Υπηρεσίας Γενικής Εποπτείας Νομιμότητας Ο.Τ.Α., ο πειθαρχικός έλεγχος συνεχίζει να ασκείται σύμφωνα με τα άρθρα 233, 234 και 238 του ν. 3852/2010 από τον Γραμματέα της οικείας αποκεντρωμένης διοίκησης και τα πειθαρχικά συμβούλια, με παράταση της θητείας των μελών τους, μέχρι την κατάργησή τους με την απόφαση της περ. β).
Σύμφωνα με τις κείμενες διατάξεις της παρ. 1 του άρθρου 233 του ν. 3852/2010, την πειθαρχική αρμοδιότητα ως προς τα αιρετά πρόσωπα διοίκησης των Ο.Τ.Α. της Αττικής, η οποία αφορά παραβάσεις των καθηκόντων τους, ασκεί ο Γραμματέας της Απ.Δ.Α., στους οποίους επιβάλλονται οι πειθαρχικές ποινές της αργίας έως έξι (6) μηνών και της έκπτωσης, οι οποίες μπορούν να επιβληθούν:
α. αν έχουν διαπράξει σοβαρή παράβαση των καθηκόντων τους ή υπέρβαση της αρμοδιότητάς τους από δόλο ή βαριά αμέλεια και
β. αν έχουν διαπράξει παραβάσεις των καθηκόντων που τους έχουν ανατεθεί σύμφωνα με ειδικές νομοθετικές ρυθμίσεις.
Οι πειθαρχικές αυτές ποινές επιβάλλονται ύστερα από προηγούμενη τήρηση της διαδικασίας του άρθρου 234 του ν. 3852/2010. Τα πειθαρχικά παραπτώματα υπόκεινται σε πενταετή παραγραφή, η οποία αρχίζει από την ημέρα που διαπράχθηκαν.
Σύμφωνα με τις κείμενες διατάξεις της παρ. 1 του άρθρου 238 του ν. 3852/2010 οι οποίες βάσει του άρθρου 727 του ν. 5314/2016 είναι ακόμα σε ισχύ: Μέχρι την έναρξη λειτουργίας της ΑΥΕ Ο.Τ.Α. ο έλεγχος νομιμότητας των πράξεων, κατά τα άρθρα 225 έως 227, ασκείται από τον Συντονιστή της οικείας Αποκεντρωμένης Διοίκησης (νυν Γραμματέα[8]) και τις Ειδικές Επιτροπές του άρθρου 152 του Κώδικα Δήμων και Κοινοτήτων (ν. 3463/2006, Α΄ 114) […] καθώς και τις Επιτροπές Ελέγχου των Πράξεων του άρθρου 68 του Κώδικα Νομαρχιακής Αυτοδιοίκησης (π.δ. 30/1996, Α΄ 21) […].
Την αρμοδιότητα του προβλεπόμενου ελέγχου νομιμότητας των πράξεων/αποφάσεων των Ο.Τ.Α. και των νομικών τους προσώπων, σύμφωνα με τα οριζόμενα στα άρθρα 225 έως 227 του ιδίου νόμου, όπως αυτός ασκείται από τον Γραμματέα της Αποκεντρωμένης Διοίκησης Αττικής και μέχρι την έναρξη λειτουργίας της οικείας ΑΥΕ Ο.Τ.Α. έχει το Τμήμα Εποπτείας Ο.Τ.Α. της Απ.Δ.Α. (βλ. την υποπερ. ε’ της περ. 3 της παρ. A’ του άρθρου 8 του π.δ. 135/2010, όπως προστέθηκε με τις διατάξεις του άρ. 12 του ν. 4915/2022).
Τέλος, σύμφωνα με τις περ. α και β της παρ. 3 του άρθρου 727 του ν. 5314/2026, μέχρι την έκδοση της διαπιστωτικής απόφασης της παρ. 1 του άρθρου 685, για την έναρξη λειτουργίας της Υπηρεσίας Γενικής Εποπτείας Νομιμότητας Ο.Τ.Α., εξακολουθούν να ισχύουν τα άρθρα 236 (έκπτωση εξαιτίας καταδίκης), 236Α (διοικητικά μέτρα – αργία) και 237 (παύση) του ν. 3852/2010.